İlyada'nın on beşinci kitabında Poseidon kızgındır. Savaş alanının kenarında durur, Zeus ona haber yollamıştır, çekil oradan diye. Haberci Iris karşısındadır ve Poseidon ona döner, sesi denizin dibinden gelir gibi çıkar.

Der ki: Kronos'un üç oğluyuz, aynı anneden, Rheia'dan. Zeus, ben ve ölülere hükmeden Hades. Her şey üçe bölündü ve her birimiz payını çekti. Bana köpüklü deniz düştü. Hades'e karanlık. Zeus'a geniş gökyüzü, bulutların ve göğün içi. Toprak ve Olympos üçümüzün ortak malı kaldı.

Bu satırların altında, çoğu insanın hiç fark etmediği bir kelime durur. Poseidon "aldık" demiyor, "kazandık" demiyor. Kura çektik diyor. Homeros'un kullandığı sözcük palos, yani çekilen çöp, atılan taş. Evrenin üç parçaya bölünmesi bir savaşın sonucu değil, bir masanın başında yapılmış bir paylaşımdır. Ve o masada kaybeden yoktur.

Kuranın öncesi: on yıl aynı safta

Titanlara karşı savaş on yıl sürdü. Kronos ve kardeşleri bir yanda, Zeus ve yeni kuşak öbür yanda. Zeus tek başına kazanmadı bu savaşı. Kykloplar ona yıldırımı verdiler, Poseidon'a üç dişli mızrağı, Hades'e de görünmezlik başlığını. Hades o başlığı takıp Kronos'un saflarına sızdı, silahlarını yok etti. Poseidon önden vurdu, Zeus yukarıdan.

Görünmezlik başlığı meselesi ilginçtir. Zeus'un silahı gürültülüdür, gökten iner, herkes görür. Poseidon'un mızrağı yeri sarsar, denizi kaldırır. Hades'in aleti ise onu ortadan kaldırır. Savaşta işe yarayan bir güç, ama aynı zamanda o tanrının bütün karakterini özetleyen bir eşya. Hades görünmeden çalışır. Payını aldıktan sonra da öyle yapmaya devam etti, yukarı çıktığı sahne bir elin parmaklarını geçmez.

Bu ayrıntı önemli, çünkü Yunan mitolojisinin en kanlı kavgaları çoğunlukla aile içindedir. Kronos babasını devirir, Zeus Kronos'u devirir. Ama üç kardeş arasında hiçbir zaman bir taht savaşı olmaz. Zeus ile Hades kılıç çekmez birbirine. Kızarlar, küserler, birbirlerinin işine karışırlar, fakat savaşmazlar. Bu kadar dolu bir mitolojide bu boşluk tesadüf değil.

Yeraltı neden kayıp değil

Modern okur kura sahnesini duyduğunda hep aynı yere gelir: Zeus göğü aldı, iyi. Poseidon denizi aldı, iyi. Hades kaybetti.

Yunanlı böyle düşünmedi. Yeraltı onlar için ölülerin durduğu yerden ibaret değildi. Gümüş oradan çıkıyordu. Laurion madenlerinin damarları toprağın altındaydı ve Atina donanmasını o gümüşle kurdu. Buğday tanesi toprağa gömülmeden başak vermiyordu. Bir çiftçi için hayatın kaynağı yukarıda değil, ayağının altındaydı. Gökyüzü yağmuru gönderir, tamam, ama tohumu saklayan, çürüten, sonra geri veren toprağın karanlığıdır.

Bu yüzden Hades'in ikinci bir adı vardı: Plouton. Kökü ploutos, yani servet. Zenginlik veren demek. Sanat eserlerinde elinde bir bereket boynuzu tutar, içinden tahıl ve meyve taşar. Ölüm tanrısının elinde bereket boynuzu. Bu görüntüye alışmak biraz zaman ister.

Adın bir sebebi daha vardı. Yunanlılar Hades'in asıl adını yüksek sesle söylemekten çekinirlerdi, çünkü adı anılan gelir diye düşünülürdü. Onun yerine dolambaçlı, güzel isimler kullandılar. Plouton, yani zenginlik veren. Ya da sadece "aşağıdaki". 1930'da Lowell Gözlemevi'nde bulunan o uzak gezegene isim aranırken, on bir yaşındaki Venetia Burney'in önerdiği ad işte bu eski kaçınmadan geliyordu. Plüton. Gökyüzünde görünmeyen, karanlıkta duran, adı doğrudan söylenmeyenin adı.

Her şehirde Zeus tapınağı, hiçbir yerde Hades

Yunanistan'da bir taş atsan bir Zeus tapınağına düşer. Olympia, Nemea, Atina, Girit. Poseidon'un tapınakları burunların ucunda, denize bakan yerlerde durur, Sounion'daki hâlâ ayaktadır.

Hades'in tapınağı neredeyse yoktur. Elis'te bir tanesi olduğu söylenir ve yılda bir kez, tek bir gün açılırmış, oraya da yalnızca rahip girermiş. Ona kurban sunulurken hayvanın yüzü aşağı çevrilirdi, kan toprağa aksın diye. Ötekilere sunulan kurbanlarda duman yukarı giderdi, Hades'inkinde her şey aşağı bakardı.

Aynı çekingenlik yeminlerde de görünür. Bir Yunanlı en ağır sözünü verirken elini toprağa koyardı, çünkü sözün şahidi aşağıdaydı ve aşağısı hiçbir şeyi unutmazdı. Gökyüzü bağışlar, toprak kaydeder.

Bu ilgisizlik değil. Bir sınır çizgisi. Yunanlı Hades'i sevmiyor değildi, onu zamansız çağırmak istemiyordu. Bazı kapılar vardır, kendi vakti geldiğinde açılır, sen tokmağa vurmazsın.

Şeytanla karıştırılan tanrı

Bugün Hades adını duyan çoğu kişi aklında bir cehennem efendisi canlandırıyor. Ateş, ceza, kötülük. Bu görüntü Yunan mitinden değil, çok daha sonra gelen bir katmandan geliyor ve iki ayrı şeyi üst üste bindiriyor.

Yunan yeraltı dünyası bir ceza yeri değildi. Ölülerin yeriydi, hepsi bu. Oraya iyi de gider kötü de. Büyük çoğunluk asfodel çayırlarında, ne acı ne haz, sessiz bir gölge hayatı sürerdi. Kahramanlar ve kutsanmışlar için Elysion vardı, ayrı bir alan. Tartaros ise ayrıydı, Hades'in salonlarından çok daha aşağıda, Titanların ve birkaç azılı ismin tutulduğu yer. Hades bu üçünün hepsinin bekçisiydi ama işkencecisi değildi. Kimseyi ayartmaz, kimseyi kandırmaz, kimseye kötülük için kötülük yapmaz. Yaptığı iş kayıt tutmaktır: kim geldi, kim kaldı, kim geri dönemez.

Persephone hikayesi bu tablonun içinde ayrı durur ve hak ettiği yer burası değil, o hikayeyi başka bir akşam, kendi yazısında anlatıyorum. Şu kadarını söyleyeyim: Yunanlı için Persephone bir kurban değil, aşağının kraliçesiydi ve yeraltına inen herkes önce onun adını anardı.

Gökyüzünde iki uç

20 Temmuz akşamüstü, saat 16:51'de, Aslan'daki Jüpiter ile Kova'daki Plüton karşı karşıya geldi. Bir gezegen zodyağın bir ucunda, öteki tam karşısında. Astrolojide buna karşıt açı denir ve adı yüzünden hep bir kavga sanılır.

Karşıtlık kavga değildir. İki uç birbirini görür ve birbirini tutar. Bir kapının iki kanadı gibi, biri olmadan öteki kapanmaz.

Aslan'daki Jüpiter görünür olanı büyütür. Sahneyi, ismi, alkışı, kendini ortaya koyma arzusunu. Kova'daki Plüton ise kalabalığın altında çalışır, kimin ne olduğunu değil neyin değiştiğini önemser, sessizce ve derinden. Biri gökyüzünün payı, öteki toprağın altındaki. Zeus ile Hades, yine aynı masada.

Bu açı bugün tam oldu ama bugünle bitmiyor, etkisi haftalara yayılıyor. Bu haftalarda kendine sorabileceğin şey şu: görünmek istediğin şeyle, seni sessizce değiştiren şey aynı yöne mi bakıyor?

Poseidon o kura sahnesinde bir cümle daha söyler. Zeus'un payı benimkinden büyük değil, der. Üç kardeş, üç pay, ve ortak kalan tek bir yer: toprak. Üstünde yürüdüğümüz zemin ikisinin de değil, üçünün birden.