Gök, yıldırım, kozmik düzen

Arketip: Düzen kuran baba

Kronos kendi çocuklarını yutardı, Rhea son doğanı saklamak için bir taşı bebeğin yerine sundu. Girit'in mağarasında büyüyen Zeus erginleştiğinde babasıyla ve Titanlarla on yıl süren bir savaşa girişti. Kazandı ve kuralı şu oldu: kura çekildi, gök ona, deniz Poseidon'a, yeraltı Hades'e düştü. Olympos'un tepesinden kozmosa düzen verdi, ama düzeni kuranın da kendi içinde kaos taşıdığını mitlerin her sayfasında gördük.

"Kronos'un oğlu, gökten yıldırımı atan, en büyüğü tanrıların ve insanların babası." Hesiod, Theogonia, M.Ö. 7. yy.

Aşk, güzellik, çekim

Arketip: Çekimin ve birleşmenin tanrıçası

Doğumu çoğu Olympos tanrısından eski. Ouranos'un Kronos tarafından kesilen tohumu denize düşünce dalgalardan beyaz bir köpük yükseldi, içinden Aphrodite çıktı, Kythera'ya, ardından Kıbrıs'a vardı. Adımladığı her yere çiçek açtı. Olympos'a katıldığında en güçlü tanrıların bile karşı koyamadığı bir çekim taşıyordu, çünkü o zaten onlardan önce, kozmosun ilk yarasından doğmuştu.

"Ouranos'un kesilen tohumundan denizde bir köpük doğdu, içinde bir kız büyüdü." Hesiod, Theogonia, 188-200.

Güneş ışığı, müzik, kehanet, şifa

Arketip: Aydınlanmış sanatçı, kahin

Leto onu bir hurma ağacının dibinde, yüzen Delos adasında doğurdu. Daha bebekken yayını eline aldı, Python ejderini Delphi'de yendi ve oranın kahini oldu. Mousai'larla birlikte dağda lir çaldı, çoban Hyakinthos'u sevdi ve onu yitirdi. Hem ışığı hem ölçüyü temsil eder, çünkü güneşin gerçek armağanı yakmak değil, görmektir.

"Kendini bil." Delphi tapınağı girişinde yazılı buyruk, Apollo'ya atfedilir.

Ay, av, bakirelik, vahşi doğa

Arketip: Kendine ait kalan

Apollo'nun ikiz kız kardeşi olarak doğdu ve daha üç yaşındayken babası Zeus'tan ne istediğini söyledi: kendi okları, kendi köpekleri, kendi dağları, evlenmemek. Nympha'larla birlikte ormanlarda dolaştı, geyik avlasa da geyiği korudu, kadınların doğumlarına yetişti. Aktaion onu çıplak gördüğünde tanrıça onu kendi köpeklerine yedirtti, çünkü Artemis'in sınırı şakaya gelmez. Onun saflığı çocukluk değildi, sahip olunmamaktı.

"Bana sonsuz bakirelik ver baba, dağları, oraya tek başıma çıkmak için." Kallimakhos, Artemis İlahisi, 6-7.

Eşik, kavşak, ay büyüsü, gece

Arketip: Eşiğin tanrıçası

Kökeni Olympos'tan değil, daha eski bir Titan kuşağındandı. Zeus ona gökte, denizde ve yeraltında pay verdi, böylece üç âlemde de yetkili oldu. Kavşaklarda ona tapınılırdı, çünkü her seçim küçük bir ölüm ve doğumdur. Persephone yeraltına indiğinde meşalesini taşıyan, Demeter'e haber veren oydu. Korkutucu olarak değil, eşiklerin sahibi olarak hatırlanmalıdır.

"Üç yolların kraliçesi, geceyi ve gündüzü gören." Hesiod, Theogonia, 411-415.

Yeraltı, mevsim, dönüşüm

Arketip: Kayıp ve dönüş

Demeter'in kızı Persephone bir gün ovada çiçek toplarken Hades onu yer altına çekti. Annesi tüm dünyayı arattı, mevsimler durdu, toprak verim vermez oldu. Sonunda Zeus aracılık etti, ama Persephone yeraltında nar yemişti, artık yılın yarısını orada, yarısını yerde geçirecekti. Mevsimler böyle başladı, kış annesinin kederi, bahar kızının dönüşü oldu.

"Yeraltında nar yedim, artık yarı yılı orada geçirmem gerek." Homerik Demeter İlahisi, M.Ö. 7. yy.

Anne tanrıça, sihir, koruma

Arketip: Şifa veren ana

Kardeşi ve eşi Osiris'i Set parçaladığında, parçaları Nil boyunca dağıtıldığında Isis tüm Mısır'ı dolaşıp onları topladı. Eksik tek parçayı altından döktü, bedeni tamamladı, kanatlarıyla nefes verdi. Bu kavuşmadan Horus doğdu. Bilgisi sözcüklerin sırrındaydı, bir tanrının gizli adını öğrenince Ra'yı bile büyüsüyle iyileştirdi. O, kayıp olanı yeniden bütünleyen sevgili bilgidir.

"Ben olmuştum, olanım, olacağım. Hiçbir ölümlü peçemi kaldıramadı." Sais'teki Isis tapınağı yazıtı, Plutarkhos'tan aktarım.

Yeraltı, dönüşüm, yeniden doğuş

Arketip: Ölüp yeniden dirilen kral

Osiris bir zamanlar Mısır'ın iyi kralıydı, halkına tarımı, şarabı, yasayı öğretti. Kıskanç kardeşi Set onu bir tabuta hapsedip Nil'e attı, ardından bedenini parçalayıp ülkeye dağıttı. Isis ve Nephthys onu derleyip yeniden hayata döndürdüğünde Osiris artık üst dünyada değil, alt dünyada kraldı. Ölülerin kalbini terazide tartar, hak edenlere yeniden dirilişi öğretir. Mumyaların yeşil derisi onun rengidir, çünkü o tohumdur.

"Çürümeyeceğim, dağılmayacağım. Buğday gibi yeniden yeşil olacağım." Ölüler Kitabı, Bölüm 154.

Bilgelik, yazı, ölçü, ay

Arketip: Yazıyla evreni tutan

Thoth, tanrıların kâtibiydi. Ra'nın sözünü, Osiris'in mahkemesini, Maat'ın terazisini o yazıyla tuttu. Ay tanrısıydı, çünkü ay her gece değişerek zamanı ölçer ve yine de aynı kalır. Hieroglifleri, simyayı, geometriyi insanlara armağan eden oydu. Helenistik çağda Hermes ile aynılaştı, böylece Hermes Trismegistus, üç kez büyük Hermes olarak Batı ezoterizminin kurucu sesi oldu.

"Yukarıda olan aşağıda olan gibidir, aşağıda olan yukarıda olan gibidir." Zümrüt Tablet, Hermes Trismegistus'a atfedilir.

Ev, kadınlık, koruma, neşe

Arketip: Eşiği koruyan dişi

Önceleri aslan başlı vahşi bir tanrıça olan Sekhmet'in evcil yüzü olarak görüldü, sonra kendi başına bir tanrıça oldu. Bubastis kentinde tapınağı vardı, oraya Mısır'ın dört bir yanından gemilerle gelinir, müzik çalınır, dans edilirdi. Kedileri kutsal sayıldı, ölünce mumyalandı. Bastet evi, kadınları, çocukları korudu, hastalıkları kovdu. Onun pençesi savunma içindi, saldırı için değil.

"Bubastis'e yapılan şenlik, Mısır'ın en kalabalık ve en neşeli bayramıdır." Herodot, Tarihler, II.60.

Ölüm rehberi, mumyalama, terazi

Arketip: Eşiklerin yol göstericisi

Çakal başlı Anubis ölümün kapısında durmazdı, eşiğinde dururdu. Mumyalama sanatını ilk kez Osiris'in bedeni üzerinde uyguladığı söylenir, böylece çürümenin durdurulması mümkün oldu. Ruhları Duat'ın salonlarına götürür, oraya vardıklarında kalplerini Maat'ın tüyüyle terazide tartardı. Hafif kalp Osiris'in tarlalarına geçerdi. Anubis bir yargıç değil, bir tanıktı.

"Bu kalp doğru tüy kadar hafiftir." Ölüler Kitabı, kalp tartım sahnesi, Bölüm 125.

Sevgi, müzik, gökyüzü, neşe

Arketip: Gökyüzü ineği, kozmik şefkat

Hathor gökyüzünün ta kendisiydi, geceleri yıldızlar onun karnında parlardı. Ra'nın kızıydı, aynı zamanda eşiydi, Horus'un eşiydi, çünkü mit zamanın ötesinde halka çizer. Müziği ve dansı insanlara armağan eden oydu, sistrum onun sesidir. Yeni doğanların kaderini söylemek için Yedi Hathor olarak gelirdi. Kahire'nin en eski şarkıları onun tapınağında söylendi, onun adı sevinçle anılır.

"O ki sema ineğidir, sütüyle yıldızları besler." Dendera tapınağı yazıtı, Geç Dönem.

Aşk, savaş, Venüs yıldızı

Arketip: Eşik aşan dişil egemenlik

Sümer'in en sevilen tanrıçası, Uruk'un sahibesiydi. Bir gün ablası Ereshkigal'in krallığını görmek için yeraltına indi, yedi kapıda yedi gücünü teslim etti, son kapıda çıplak diz çöktü. Ereshkigal onu öldürdü, cesedi bir çengelde üç gün kaldı. Enki onu su ve hayat ekmeğiyle dirilttiğinde geri döndü, ama yerine birini bırakması gerekiyordu, eşi Dumuzi'yi gönderdi. Yılda altı ay Dumuzi yeraltında, altı ay üstte. Mevsimler bu ayrılıkla döndü.

"Yedi kapıdan geçti, her kapıda bir şey çıkardı, çıplak ve diz çökmüş ablasının huzuruna vardı." Inanna'nın Yeraltına İnişi, M.Ö. 18. yy tabletleri.

İlkel deniz, kaos, yaratım

Arketip: İlk ana, ilk kaos

Her şeyden önce Tiamat vardı, tuzlu okyanus olarak. Tatlı su Apsu ile karıştığında ilk tanrılar doğdu, gürültücü, hareketli, yaşlı çiftin uykusunu bozanlar. Apsu öldürüldükten sonra Tiamat çocuklarına karşı savaşa girişti, on bir canavar yarattı. Marduk onu yaydan bir okla yenip bedenini ikiye böldü, üst yarısından gök, alt yarısından yer kuruldu. Yani gördüğümüz dünya hâlâ onun bedenidir, hâlâ ona basıyoruz.

"Yukarıda gök adlandırılmamışken, aşağıda toprak isim taşımazken, Apsu ile Tiamat sularını karıştırdı." Enuma Eliş, Tablet I, satır 1-5.

Krallık, dostluk, ölümlülük arayışı

Arketip: Ölümlülüğüyle yüzleşen kahraman

Üçte iki tanrı, üçte bir insandı. Uruk'un kralıydı ama halkını yorardı, ta ki tanrılar ona Enkidu'yu yollayana kadar. Vahşiyle dövüştüler, sonra kardeş oldular, birlikte sedir ormanlarına gittiler, Humbaba'yı yendiler. Enkidu öldüğünde Gılgamış ölümün ne olduğunu kavradı ve onun çaresini aramaya çıktı. Tufandan sağ kalan Utnapiştim ona hayat otunu söyledi, ama bir yılan onu Gılgamış'tan çaldı. Eve döndü, surları yazdırdı, çünkü yapılan iş kalır.

"Her şeyi gören, her şeyi bilen, derinin sırrını öğrenen, yorulduğunda bu hikâyeyi taşa kazıdı." Gılgamış Destanı, Tablet I, açılış.

Yaratıcı, krallık, kozmik düzen

Arketip: Düzenin baş kahramanı

Babil'in baş tanrısıydı, ama her zaman değildi. Tiamat çocuklarına savaş açtığında genç tanrılar paniğe kapıldı, yalnız Marduk öne çıktı, krallık vaadiyle. Yayını çekti, Tiamat'ı yendi, onun bedeninden gökyüzünü ve dünyayı kurdu. Sonra elli adıyla anılır oldu, her ad bir yeti, bir yetkiydi. Babil'in yıldızı Jüpiter olarak gökyüzüne yerleşti, kralın imzası oldu.

"O ki Tiamat'ı yendi, krallığı ona verildi. Elli adı söylendi, her biri başka bir gücünü adlandırdı." Enuma Eliş, Tablet VI-VII.

Yeraltı, derin yas, kabul

Arketip: Çıplak gerçeğin kraliçesi

Inanna'nın ablasıydı, daha güçlü ve daha yalnız. Üst dünyada kimse onun adını sevgiyle anmazdı, çünkü o ölümün sahibesiydi. Inanna geldiğinde onu öldürdü, ama ablanın öldürmesi sıradan bir öldürme değildi, bir hatırlatmaydı: aşağıya inerken eski kimliğin orada kalır. Sonradan Nergal ona âşık oldu ve yanına yerleşti, yalnızlığı sona erdi. Ereshkigal kötülük değildi, görmezden gelinmiş bir hakikatti.

"Ereshkigal yalnızdı, eşi yoktu, tahtı kararmıştı, gözleri pıhtılaşmış kandı." Inanna'nın Yeraltına İnişi.

Bilgelik, tatlı su, hayat ve hile

Arketip: Yaratıcı bilge

Apsu'nun, tatlı suyun derinliğinden geldi. İnsanı ilk yaratan oydu, kilden yoğurdu, içine nefes verdi. Tufan kararı verildiğinde diğer tanrılar insanlığı sildi, Enki Atrahasis'e gizlice fısıldadı: gemiyi yap. Böyle hayat sürdü. Onun bilgeliği kuralı yıkmak değil, kuralın altından akan suyu bulmaktı. Eridu'da tapınağı vardı, oraya inenler iki ırmağın aktığını gördü.

"Ben Enki'yim, suların efendisi, me'leri elimde tutan, insanlara bilgiyi öğreten." Enki ve Dünya Düzeni, Sümer tableti.

Ana tanrıça, dağ, doğa, doğurganlık

Arketip: Toprak ana, dağın efendisi

Frigya'nın dağlarında doğdu, bir taşta. Pessinus onun en kutsal kentiydi, oradan Roma'ya kadar gitti, çünkü Roma Pön Savaşları sırasında bir kehanetle onun kara taşını getirtti. Kayalardan, mağaralardan, aslanlardan tanındı. Sevgilisi Attis kendini yaraladığında yas tuttu ve onu çam ağacına dönüştürdü. Galloi denen rahipleri davullarla, flütlerle ona hizmet etti. Ana tanrıça olarak çok eski, Anadolu kadar eski.

"Tanrıların büyük anası, kuleli tacı, aslan koşumu, dağdan iner şehre girer." Lucretius, De Rerum Natura, II.598-643.

Bilgelik, şifa, sır

Arketip: Yer altı bilgesi

Mardin, Tarsus, Şirvan, Anadolu'nun yedi kentinde adı geçer. Bir genç bal arayışında bir kuyuya düşer, yer altında ışıltılı bir bahçeye varır, oranın sahibesi Şahmaran'dır. Yıllarca onunla yaşar, otların ve şifanın sırrını öğrenir. Yukarıya çıktığında padişah hastadır, sırrı söylerse Şahmaran ölecektir. Söyler, kraliçe öldürülür, ama kemikleri üç parçaya ayrılır: biri zehir verir, biri panzehir, biri bilgi. Anadolu'nun evlerinde duvarına Şahmaran resmi asılır, çünkü o evi korur.

"Cemşid mağaraya indi, orada yılanlar şahını gördü, başı kadın, kuyruğu yılan, gözleri iki yıldız." Tarsus halk hikâyesi, sözlü gelenek.

Tarım, mevsim, kayıp ve dönüş

Arketip: Kaybolan ve geri dönen yaşam

Hitit panteonunun en güzel hikâyelerinden biri ona aittir. Bir gün Telipinu öfkeyle kayboldu, ne için olduğu belli değildi, belki insanlar bir adak unutmuştu. Gittiği yerde ekinler büyümedi, hayvanlar doğurmadı, tanrılar bile aç kaldı. Aradılar aradılar, bir arıyı yolladılar, arı onu uyuyup öfkesi geçmiş hâlde buldu. Onu öfkeden arındırma ritüeli yapıldı, sandalları doğru giydirildi, geri döndü, toprak yeniden yeşerdi. Telipinu küskün bir tanrıydı ve dönmesi için çağrıya ihtiyaç duyardı.

"Telipinu öfkelendi, sandallarını ters giydi, gitti. Buğday büyümedi, sürüler doğurmadı, tanrılar aç kaldı." Telipinu Mitos'u, Hitit tableti, M.Ö. 14. yy.

Atlı tanrı, ölüm sonrası, kurtuluş

Arketip: Göçebe kurtarıcı

Frigya'dan, belki Trakya'dan geldi, atlı bir tanrıydı. Yunanlar onu Dionysos'la, Romalılar Jüpiter'le karıştırdı, ama Sabazios kendi başına bir kişiydi. Ölüm sonrası kurtuluş vaat eden mistik kültlerden birinin merkezindeydi. İmgesi, parmakları havada kalkık bronz bir el. Yılanlar, çam kozalakları, küçük tanrı figürleri o ele dolanırdı. Mistik kültler Roma'ya kadar yayıldı, sonra Hristiyanlık geldi, Sabazios sustu, ama el imgesi bugün hâlâ Anadolu'da nazara karşı kullanılır.

"Sabazios'a ait el bronzdan, parmaklar şifa için kalkar, yılan onun bileğine sarılır." Roma dönemi adak yazıtları, M.S. 2. yy.

Ay, kader, dünya cetveli

Arketip: Ay yargıcı

Anadolu'nun yerel ay tanrısıydı, Frigya, Pisidya, Likya'da tapınakları vardı. Mezopotamya'nın Sin'i, Mısır'ın Hator'u gibi ay erkek de kadın da olabilirdi, Mên erkek bir ay tanrısıydı. Omuzlarında hilal, elinde çam kozalağı taşırdı. Yer altıyla yer üstü arasında bir cetveldi, ölülerin ve doğumların hesabını tutardı. Anadolu Hristiyanlaştığında onun yeri Aziz Mihail'le karıştı, hilal şeklini bayrağa devretti, ama köy adlarında izi bugün hâlâ var.

"Mên'in tahtında oturduğu yerde gök ile yer arasında karar verilir." Pisidia Antiokheia'sı yazıtları, Roma dönemi.

Hayat suyu, dilek, gizli yardımcı

Arketip: Görünmeyen yardımcı

Kuran'da Kehf suresinde Musa'nın yolda karşılaştığı bilgili kuldur, sonra İslam dünyasında Hızır oldu. Anadolu'da onu İlyas peygamberle birleştirdiler, Hıdırellez gecesi (5 Mayıs gecesi) ikisinin buluştuğuna inanılır. Hızır dilek dileyenin kapısını çalar, ak atının üstünde geçer, fark edilmeden yardım eder. Hayat suyundan içtiği için ölmez, çağdan çağa görünür. Bektaşi-Alevi geleneğinde özellikle güçlüdür, dileklerin onun aracılığıyla taşındığına inanılır.

"Hızır geçer hayat suyundan, bilen bilmeden, yeşil giyer, ak ata biner." Bektaşi nefesi, sözlü gelenek.

Üst gök, kozmik ilke, en yüce

Arketip: En yüce ilke

Türk kozmolojisinin merkezindeydi. Bir biçimi yoktu, tüm gökyüzüydü. Kağanlara yetkiyi o verirdi, "Tengri yarlıkadıkça" denirdi, Tengri buyurdukça. Ne erkek ne kadın, sınırlanamaz olandı. Üst dünyanın en üst katındaydı, dünya ağacının zirvesindeki kartal onun simgesiydi. İslam Türkler arasında yayıldığında Tengri kelimesi Allah'ın eş anlamlısı oldu, ama gök'ün eski kutsallığı bugün hâlâ "vallahi billahi gök tepemize tepetaklak insin" gibi yeminlerde duruyor.

"Yukarıda Mavi Gök, aşağıda Yağız Yer yaratıldığında, ikisi arasında insan oğlu yaratıldı." Bilge Kağan Yazıtı, M.S. 8. yy, doğu yüzü.

Doğum, çocuk, koruma, dişil bereket

Arketip: Koruyucu ana

Gök Tengri'nin dişil eşi olarak görüldü, ama daha çok bir koruyucu anaydı. Yeni doğan çocukların yanında onun durduğuna inanılırdı, çocuk gülerken Umay'la oynuyordu, ağladığında Umay incinmişti. Üç boynuzlu tacıyla şamanların vizyonlarında belirirdi. İslam sonrası Anadolu'da Fatma Ana ve diğer kadın azizelere yedirildi, ama Türk dünyasının doğusunda hâlâ Umay olarak çağrılır. Her doğumda ondan yardım istenir.

"Tengri Umay, kutsal yer-su, kağanı, milleti yarlıkadılar." Bilge Kağan Yazıtı.

Yeraltı, ölüm, denge

Arketip: Alt dünyanın efendisi

Yaratılış destanlarında Ülgen'in kardeşidir, aynı yumurtadan ya da aynı sudan çıktılar. Ülgen üst dünyayı, Erlik alt dünyayı yarattı, ama insanı yaratmaya kalkışınca Ülgen'in işine karıştı, bedeni biçti ama nefes veremedi. Bu yüzden insanın ölümlü ve sınırlı olduğu söylenir. Şeytan değildir, alt dünyanın hanıdır, ölüm ondan geçer. Şamanlar ona inerken vizyona girer, onunla pazarlık eder, bir hastayı kurtarmak için bir başkasının canını verir. Korkutucu değil, ciddi bir tarafıdır kozmosun.

"Erlik aşağı dünyanın hanıdır, dokuz katın altında oturur, ölüleri o teslim alır." Altay yaratılış destanı, sözlü gelenek.

Üst dünya, yaratıcılık, ışık

Arketip: Yaratıcı baba

Gök Tengri'nin oğlu olarak bilindi, üst dünyanın yedinci ya da on yedinci katındaki altın tahtta otururdu. Yedi oğlu, dokuz kızı vardı, her biri başka bir göksel iş görürdü. İnsanı kilden o yarattı, ama nefesi bulamadığında Tengri'den aldı. Şamanlar göğe çıkarken yedi katı tek tek geçer, son kapıda Ülgen'le karşılaşırdı. Erlik'in karşıtıydı, ama onun düşmanı değildi, kardeşiydi. Birinin ışığı diğerinin gölgesini gerektirir.

"Ülgen yukarıda altın tahtta oturur, yıldızları kuşağına dizmiştir, ışığı yere salar." Altay şaman ilahisi.

Ay, gece, koruma

Arketip: Yaşlı ay rehberi

Türk halk geleneğinde ay her zaman bir dededir, baba değil dede. Çocuklara hediye getirir, onların düşlerine girer, yıldızları gümüş tabakta serer. Ay tutulması olunca insanlar tencereye vurur, çünkü ay dedeyi bir ejder ya da kötü bir ruh yutmaya çalışıyor sanılır. Ay'a karşı edepli olunur, kıbleye değil aya doğru tükürülmez. Onun ışığı ölmüşlerin yolunu aydınlatır, bu yüzden bayram geceleri en çok hatırlanır.

"Ay dede çıktı, gümüş atına bindi, çocuklara masal dağıttı." Anadolu ninnisi.

Adalet, halk, başkaldırı

Arketip: Halk için savaşan

Babası, beğin kötü bir atı yüzünden kör edildi. Oğlu Ruşen Ali, "Kör Oğlu" oldu, Çamlıbel'e çıktı, kale kurdu. Kıratını gizli bir suyla besledi, kanatlı bir at oldu. Yiğitleri etrafında topladı, bey zulmünden kurtulmak isteyenleri kabul etti. Sazını çaldı, türkülerini söyledi, kılıcını da kaldırdı. Türk-Azeri-Türkmen-Özbek tüm Türk halklarında aynı destan okunur, çünkü Köroğlu birinin değil hepsinindir. Onun mitinde mitos ve tarih kucaklaşır.

"Çamlıbel'de bir kale yaptırdım, içinde yiğitlerim, dışında zalim beyler korkar." Köroğlu destanı, Bolu kolu, sözlü gelenek.

Bilgelik, kurban, kehanet, savaş

Arketip: Kurbanla bilgelik kazanan

Odin tanrıların babasıydı ama duyduğu en güçlü şey merak değil arzuydu, bilgi arzusu. Mimir'in kuyusundan içmek için bir gözünü verdi, böylece tek gözle iki dünyayı görür oldu. Yggdrasil ağacında dokuz gece kendini astı, mızrakla yaralı, bu süreçte runelerin sırrını yakaladı. İki kuzgunu Huginn (düşünce) ve Muninn (hafıza) onun kulağına dünyadan haber getirirdi. Her bilgi bir yara verir, her yara bir armağan, Odin bunu öğretti.

"Yggdrasil'in dalına astım kendimi, dokuz gece, mızrakla yaralı, kendimi kendime kurban ettim." Hávamál, 138.

Aşk, savaş, seiðr büyüsü, ölüler

Arketip: Sınır tanımayan dişil güç

Vanir tanrılarındandı, ama bir savaş sonrası Aesir'lere katıldı. Brisingamen denilen altın kolye için dört cüceyle bir gece geçirdi, çünkü gerçek istediğine ulaşmak için her bedeli ödeyendi. Kedilerinin çektiği bir arabayla göklerde dolaştı, seiðr denen büyüyü Aesir'lere o öğretti. Savaşta ölenlerin yarısı onun salonu Sessrumnir'e giderdi, diğer yarısı Odin'in Valhalla'sına. Hıristiyanlık geldiğinde adı şeytanlaştırılmaya çalışıldı, ama "Lady" olarak hâlâ İskandinav günlerinde (Freyja's day = Friday = Cuma) yaşar.

"Freyja savaşta ölenlerin yarısını kendi salonu Sessrumnir'e götürür, diğer yarısı Odin'e gider." Snorri, Düzyazı Edda, Gylfaginning 24.

Hile, dönüşüm, sınır bozma

Arketip: Trickster, dönüştürücü

Bir devle bir tanrıçanın oğluydu, Aesir'lere kabul edildi ama her zaman yarı yabancı kaldı. Şekil değiştirir, dişiye dönüşür, balığa dönüşür, sineğe dönüşür. Thor'a yardım etti de, başını derde de soktu. Baldr'ın ölümünden sonra zincirlendi, bir yılan zehrini yüzüne damlattı, karısı Sigyn bir tasla zehri tutarken titremeleri depremlere neden oldu. Ragnarök'te zincirlerinden kurtulup tanrılara karşı savaşacaktır. Trickster figürünün en saf Avrupalı örneği odur.

"Loki kendini dişi bir kısrağa dönüştürdü, sekiz ayaklı Sleipnir doğurdu." Snorri, Gylfaginning 42.

Yıldırım, koruma, güç

Arketip: Halkın koruyucusu

Odin'in oğluydu, ama Odin'in bilge yalnızlığından farklı bir doğası vardı. Halk onu sevdi, çünkü Thor karmaşık değildi, dürüsttü. Çekici Mjölnir cüceler tarafından dövülmüştü, fırlatınca elinde geri dönerdi. Devlerle savaştı, dünyayı sarmış olan büyük yılan Jörmungandr'la üç kez karşılaştı. Ragnarök'te ikisi de ölecek, ama Thor zehir kusan yılanı öldürmeyi başaracak. Perşembe (Thursday = Thor's day) onun günüdür, bugün hâlâ haftada bir kez selamlanır.

"Çekici fırlatır, hedefi vurur, eline geri döner. Mjölnir, nereye gönderilirse oraya gider." Snorri, Skáldskaparmál 35.

Yeraltı, ölü dünyası, kabul

Arketip: Sessiz ölüm sahibesi

Loki'nin kızıydı, dev kanı taşırdı, bu yüzden Aesir'ler onu Niflheim'a, sis dünyasına gönderdi. Orada kendi krallığını kurdu, tahtının adı Hastalık Yatağı, eşiğinin adı Düşüş, bıçağının adı Açlık. Bu isimler ürkütücü görünür ama Hel kötü değildi, sadece açıkça neyse oydu. Savaşta ölmeyenler ona giderdi, yani çocuklar, yaşlılar, hastalanıp gidenler. Baldr da öldüğünde ona gitti, çünkü onu en seven anne bile döndüremedi. Hel adaletsizdi denmez, sadece pazarlıksızdı.

"Hel'in yüzünün yarısı diri renktedir, yarısı ceset gibi koyu, krallığı sessizdir." Snorri, Gylfaginning 34.

Kader, ev, anne, bilen tanrıça

Arketip: Kaderi ören anne

Odin'in eşiydi, Aesir'lerin baş tanrıçasıydı. Odin gibi gezmedi, sarayda kaldı, ama kaderi hep biliyordu. Oğlu Baldr'ı korumak için tüm yaratıkların ona zarar vermeyeceğine yemin ettirdi, sadece küçük ökseotunu unuttu, Loki onu fark edip o ökseotuyla Baldr'ı öldürttü. O acı annenin acısıdır, mit bunu anlatırken sızlar. Frigg'in çıkrığı kaderi örerdi, Yunan Moiraları gibi, ama o tek başına. Cuma günü (Friday) bir okumaya göre Frigg'den, başka bir okumaya göre Freyja'dan adını alır, belki ikisinden birden.

"Frigg her şeyin geleceğini bilir, ama hiçbir şey söylemez." Lokasenna, 29.

Yıkım, dönüşüm, meditasyon

Arketip: Dönüştürücü zahit

Trimurti'nin (Brahma yaratıcı, Vişnu koruyucu, Şiva dönüştürücü) üçüncü yüzüydü ama aslında en eskisiydi, kökü Rigveda'nın Rudra'sına uzanır. Kailash dağında otururdu, çıplak, küllü, meditasyonda. Üçüncü gözü açıldığında her şeyi yakar, yeniden başlar. Nataraja figüründe dans ederken kâinatın yıkım ve yeniden doğuş ritmini bedenler. Eşi Parvati onu büyüttü, oğulları Ganesha ve Kartikeya. Şiva yıkıcı denmez, dönüştürücüdür, çünkü her dönüşüm bir önceki formun ölmesini gerektirir.

"O Mahadev'dir, dans edendir, kâinatı bir tek hareketinde yıkıp yeniden kuran." Şiva Sutra, sözlü gelenek.

Zaman, döngünün kapanışı, kara ana

Arketip: Döngünün kapanışı

Durga'nın öfkesinden doğdu, ya da Parvati'nin esmer formundan, ya da kendi başına geldi, mit çoğul. Bir savaşta iblis Raktabija'yı yenmesi gerekiyordu, ama Raktabija'nın her damla kanı yere düştüğünde yeni bir iblis doğuyordu. Kali dilini uzattı, tüm kanı içti, böylece çoğalmayı durdurdu. Aşırılık halinde dans ederken Şiva ayağına yattı, onu durdurmak için. Kali onun üzerine bastığını fark edince dilini ısırdı. Bu görüntü Hindu ikonografisinin en güçlü imgelerinden biri, döngünün kapanışı tek başına olmaz, sevgi gerekir.

"O ki zamandır, zaman içinde dans eder, sonu vardır ama sonsuzdur." Mahanirvana Tantra, 6. Bölüm.

Bolluk, güzellik, talih

Arketip: Bolluğun tanrıçası

Tanrılar ve asuralar süt okyanusunu çalkaladığında okyanustan çıkan armağanların biri Lakshmi'ydi. Lotus üzerinde durur, dört eli vardı: bir elinde lotus, birinde altın sikkeler döker, ikisi koruma ve berekete açıktı. Vişnu'nun eşi olarak her enkarnasyonunda yanında geldi, Rama'ya Sita oldu, Krishna'ya Rukmini. Diwali bayramında onun her eve girmesi için kapılar açık bırakılır, lambalar yakılır. Onun bolluğu sadece para değildi, güzellik, sağlık, sevgi, içsel zenginlik, hepsi.

"Lakshmi süt okyanusundan çıktı, lotus üzerinde ayakta, altı ışıkla parlayarak." Vishnu Purana, 1.9.

Bilgi, sanat, müzik, su

Arketip: Sanatın ve bilginin tanrıçası

Adı "akan" demektir, başlangıçta bir nehirdi, Hint coğrafyasında zamanla kayboldu ama tanrıçası kaldı. Bilginin, müziğin, sanatın, sözün koruyucusu oldu. Beyaz sari giyerdi, beyaz bir lotus üzerinde otururdu, kuğu onun aracıydı çünkü kuğu sütle suyu ayırt edebilir, bu da öğrenmenin metaforu. Brahma'nın eşi olarak bilinirdi ama daha çok kendi başına saygı gördü. Vasanta Panchami bayramında öğrenciler onun önünde kitaplarını koyar, sezonun ilk öğrenmesini onunla başlatır.

"Saf akan su, tüm sözcüklerin annesi, bilgiyi yıkayan." Rigveda, 6.61.

Engel kaldırma, başlangıç, bilgelik

Arketip: Engel kaldırıcı

Parvati onu kendi vücudundan, sandal macunundan yarattı. Kapısında nöbet tutsun diye, banyodayken kimse girmesin diye. Şiva geldiğinde Ganesha onu tanımadı, içeri almadı, Şiva öfkeyle başını kesti. Parvati ağladığında Şiva ilk gördüğü canlının başını oğluna verdi, bu fildi. Böylece Ganesha fil başlı oldu. Bilgeliğin tanrısı, engel kaldırandı. Her Hindu evinde, her başlangıçta önce ona dua edilir, "Ganapati'ye selam" denir, ondan sonra iş başlar.

"Vakratunda Mahakaya, Suryakoti Samaprabha. Engelsiz kıl beni daima, bütün eylemlerimde." Ganesha Mantrası, geleneksel.

Ulu ana, tüm tanrıçaların özü, Şakti

Arketip: Bütün dişil ilkenin özü

Vedik gelenekte tüm dişil tanrıçaların özü olarak Devi tanınır, ondan Lakshmi, Sarasvati, Parvati, Durga, Kali çıkar. Devi Mahatmya metni onun farklı yüzlerini anlatır: kâh çocuk anası, kâh aslan üzerinde savaşçı, kâh meditasyonda zahit, kâh sevgili. Mahishasura denen iblisi tanrılar yenememişti, Devi geldi, on kollu, her elinde başka tanrının silahı, aslana binmiş, üç günde onu yendi. Şakta geleneğinde o tek tanrıdır, diğer her şey ondan akar. Şakti kelimesi onun özüdür, dişil yaratıcı güç.

"Ben her şeyim, ben yaratırım, korurum, dönüştürürüm. Tüm tanrıçalar benim tek bir yüzümdür." Devi Mahatmya, Bölüm 11.