Mên'in ismi kısa ve gizemlidir: tek heceli, küçük çekiçle vurulmuş bir adam. Yunan kaynaklarında Mēn, Latince yazıtlarda Men ya da Menis olarak geçer. Adının kökeni Anadolu dillerine, belki Frigya köküne dayanır; bu kök "ay" anlamına gelir ve aynı kökü Yunanca mēn (ay, hem gökyüzündeki hem takvimdeki) sözcüğü de paylaşır. Yani onun adı doğrudan ay demektir.

Mezopotamya'nın Sin'i, Mısır'ın Hator'u, Mezo-Amerika'nın ayla ilgili tanrıçaları kadar tanınmasa da, Mên Anadolu'nun kendi ay tanrısıdır. Tapınakları özellikle Pisidya, Frigya ve Likya'da yoğunlaşmıştı. En ünlü kült merkezi Pisidya'daki Antiokheia'ydı, bugünkü Yalvaç yakınları.

Oradaki kült Roma dönemine kadar canlı kaldı; Strabon, Geographica XII'de Antiokheia'nın Mên Askaenos tapımından söz eder. "Askaenos" yerel bir sıfattır, muhtemelen civardaki bir köyün ya da kutsal alanın adından gelir.

Mên'in tuhaf yanı şudur: çoğu kadim kültürde ay dişildir, ama Anadolu'da ay erkek olarak da algılanırdı. Bu ikilik bir tutarsızlık değil, bir zenginliktir. Mên erkek bir ay tanrısıdır, çoğu betimlemesinde genç, sakalsız, başında Frigya başlığı, omuzlarının ardında ise bir hilal yarımı yükselir. Hilal sanki bir kanat gibi, omuz arkasından dışa doğru açılır.

Mên'in ikonografisi sayılı sembollerden oluşur. Bir elinde çam kozalağı tutar; çam kozalağı Anadolu'da yüzyıllarca bereketin, sürekliliğin, küçükten büyüğe genişlemenin sembolüydü. Aynı sembol Sabazios elinde, Kibele kültünde, Dionysos kortejinde de görülür. Çam Anadolu yaylasının en sabit ağaçlarından biridir; soğuğa dayanır, yıllar boyu durur.

Öteki elinde asa ya da mızrak tutar. Asa onun yönetici, ölçü tutan yanını gösterir. Bir kabartmada Mên ayağıyla bir öküz başına ya da bir yılana basar; bu da onun yer altı dünyasıyla, ölülerle bağ kurduğunu gösterir. Çünkü Mên yalnız gök ayı değildi; yer altıyla yer üstü arasında bir gözcüydü.

Yanında çoğu zaman bir horoz betimlenir. Horoz şafağı, ay ile güneşin sınırını haber veren hayvandır. Antik dünya horozun ölülere yol gösterdiğine de inanırdı; mezar stelelerinde sık görülür. Mên ve horoz birlikte göründüğünde, tanrının ölülerin hesabını tuttuğu vurgusu güçlenir.

" Yazıtlar üzerinde Mên'e adak adayanların adları, suçlarının itirafları ve özür dilemeleri de geçer. Mên bir yargıçtı, ama korkutucu bir yargıç değil, ölçüyü tutan biriydi. Antik dünyanın "itiraf yazıtları" denilen ilginç grubunun çoğu, Mên kültüne aittir.

Mên'in tapınakları çoğu zaman bir tepenin üzerinde, ovaya bakan bir yerde dururdu. Antiokheia'daki Mên Askaenos tapınağı kazılarla ortaya çıkarıldı; tapınağa adak olarak getirilen küçük mermer plakalarda bağlılık yeminleri, hastalıktan iyileşme dilekleri, soydan gelen kötülüklerden arınma ricaları okunur. Anadolu'nun başka köşelerinde, mesela Frigya'nın Tymandos'unda, Lidya'nın Maionia'sında da Mên tapımı vardı.

Mên'in Roma'ya geçişi sınırlı oldu, ama izi tamamen kaybolmadı. Roma İmparatorluğu'nun Anadolu eyaletlerindeki askerleri arasında bazı Mên kült merkezleri yaşadı. Bazı sikkelerde Mên'in başı hilalle çevrelenmiş halde görülür; bu sikkeler Anadolu yerel mintlerinden çıkardı.

Hristiyanlık yayıldıkça Mên kültü yerini başka figürlere bıraktı. İlginç bir geçiş şudur: Anadolu'da Mihail (Mikhail) Aziz'in kültü, Mên tapım yerleriyle örtüştü. Bazı dağ başı manastırları doğrudan eski Mên tapınaklarının üzerine kuruldu.

Aziz Mihail de göğün ve yerin arasında duran, kötüyü tartan, ölçüyü tutan bir figürdür. Hilal sembolü ise sonraki yüzyıllarda Anadolu bayrakçılığına devredildi; bugün bayraklarda gördüğümüz hilal, çok eski bir izin uzantısıdır.

Mên bugün ne söyler? Astrolojide Ay'la doğrudan ilişkilidir, ama Ay'ın klasik tarot ve modern okumadaki "duygusal akış" tarafından farklı bir vurguyla. Mên daha çok hesap tutan ay, ölçüyü tutan ay, takvimi sayan aydır. Yengeç'in iç akışıyla Oğlak'ın yapı kuran sertliği arasında bir hatta durur.

İçimizdeki Mên, hayatın med ve cezirine duyarlı kalan kısmımızdır. Bedenin döngüsel zekası: kadın bedeninin aylık ritmi, uyku ve uyanma döngüleri, ay fazlarına duyarlı duygu salınımları, mevsimle değişen enerji. Modern hayat çoğu zaman bizi düz, döngüsüz, sabit bir tempo yaşamaya zorlar; pazartesi gibi cumartesi, ocak gibi temmuz.

Mên enerjisi bu düzleştirmeye direnir. Bir hafta yorgun olabilirsin, bir hafta uçabilirsin, der.

İtiraf yazıtları geleneği şunu söyler: Mên'in önünde gizli yoktu, ama yargı sert değildi. İnsanlar yanlışlarını yazıyor, taşa kazıyor, sonra arınıyordu. Bu adeta antik bir günlük tutma pratiğiydi: yaşadığını dile getirmek, kayda geçirmek, üzerine bir çizgi çekmek.

Modern okumada Mên, kendi ay döngünü tutmanın, ay başı hesabını yapmanın, yaşadığın bir yılı küçük dönemlere bölüp tanımanın sesidir. Her dolunay bir kapanış olabilir, her yeni ay bir başlangıç. Mên Anadolu'nun bayrağına dönüşen hilali bize bir miras olarak bıraktı; ama asıl mirası, döngüye duyarlı bir bilinç tutma sanatıdır.