Köroğlu destanının başlangıcı, bütün kollarda aynı yarayla açılır. Bir bey, eskimiş ya da çelimsiz görünen iki tay seyislerine gösterir ve "bu atlar nereye yarar" diye sorar. Yaşlı seyis Yusuf, atlara dikkatle bakar ve "bey, görünüş aldatır, bu taylar büyüyünce dünyayı tutan atlar olur" der.

Bey kızar, çünkü kendi gözüne hor görünenin değerini başkasının görmesine tahammül edemez. Cezası ağırdır: yaşlı seyisin iki gözü oyulur.

Bu sahne destanın Bolu kolunda da, Tebriz kolunda da, Tobol Türkmen versiyonunda da, Paris yazmasında da hemen hemen aynı kalır. Atın adı, beyin adı değişir, kör edilen babanın adı değişir, ama "kötü bir at için iki göz çıkarılması" çekirdek olarak durur. Bahaeddin Ögel ve halk edebiyatı araştırmacısı Pertev Naili Boratav, bu çekirdeğin bilinçli bir mit kurgusu olduğunu söyler: bey, görmeyeni temsil eder; baba, görenin cezalandırıldığı yerdir; oğul, bu görmezden gelinen görüşün taşıyıcısıdır.

Oğlun adı önce Ruşen Ali'dir, "ışıklı Ali." Ama babasının gözleri çıkarıldıktan sonra adı değişir. Artık "Kör Oğlu"dur; körün oğlu. İsim, kendinden önce bir adaletsizliği ve bir borcu taşır. Köroğlu daha doğmadan adıyla bir hesabın içine girer.

Yusuf, kör edilmiş gözleriyle oğluna iki tayın kıymetini anlatır. "Onları Sürmeli'nin suyunda yıka, kırk gün ışık görmeden bir mağarada besle, yelelerini gece okşa, kulaklarına türküler söyle" der. Oğul babasının dediklerini harfi harfine yapar.

Tay büyür ve adı Kırat olur, Türk destanlarının en ünlü atı. Bir anlatıda Kırat'ın iki kanadı vardır, bir başkasında kanat yoktur ama ayağı yerden uçuyormuşçasına hafiftir. Üçüncü bir anlatıda Kırat suyu ve yemi bittiğinde bile bir gün bir gece sürer.

Köroğlu ardından Çamlıbel'e çıkar. Çamlıbel, Anadolu coğrafyasında Bolu ile Erzurum arasında değişik konumlara yerleştirilen bir dağ geçididir, ama destanda artık coğrafyadan çok bir simgedir. Çamların arasında bir kale, kalede kırk yiğit, kalenin önünde Kırat.

Kale, beyin saraylarının karşısına dikilmiş bir alternatif düzendir; içinde sınıf ve soy değil, "yiğit olup gelene yer var" kuralı işler.

Çamlıbel'in çevresinde kötü bir bey zulmettiği herkesin çareyi orada bulduğu söylenir. Birinin tarlasına el konmuştur, birinin kızı zorla alınmıştır, biri vergiyle ezilmiştir. Hepsi atlanır ve Çamlıbel'in yolunu tutar. Köroğlu onları kabul eder; alınan dağıtılır, geride kalan gönülleri sazıyla yatıştırır.

Köroğlu yalnızca bir savaşçı değildir. O aynı zamanda bir aşıktır, yani sazını boynuna asıp dolaşan, irticalen koşma söyleyen bir ozandır. Destanın bütün kollarında kılıç ile saz yan yana durur.

Bir yiğit kıratıyla çıkar yolculuğa, sazıyla geri döner ve kale meydanında türküsünü söyler. Bahaeddin Ögel'in dikkat çektiği gibi bu ikili görüntü, Türk kahramanlık geleneğine özgüdür. Yiğit kabadayı değil; söz ile demir aynı bedende durur.

Saz, Köroğlu'nun adaletinin sesidir. Bir köyü vurmaya gittiğinde önce niyetini çalar; bir beyin sarayına vardığında karşısına sazıyla geçer. "Çamlıbel'de bir kale yaptırdım, içinde yiğitlerim, dışında zalim beyler korkar" mısrası bu konuşmaların özetidir. Köroğlu söylediğinden döndüğü zaman değil, söylediğini ettiği zaman yiğittir.

Destanın en olağanüstü yanı, Türk dünyasının her köşesinde aynı kahramanın anlatılmasıdır. Anadolu'da Köroğlu, Azerbaycan'da Koroğlu, Türkmenler arasında Göroğlu, Özbeklerde Goroğli. Paris yazması Tebriz versiyonuna yakındır, Tobol versiyonu Sibirya'ya kadar uzanır.

Olaylar değişir, isimler değişir, ama Çamlıbel'de toplanan yiğitlerin onuru ortaktır. Köroğlu birinin değil hepsinin destanıdır. Tarihsel bir kişiliğin (16.

yüzyıl Celali ayaklanmalarındaki Köroğlu Ruşen Ali) etrafında oluşmuş ama tarihi çoktan aşmış bir anlatı katmanıdır.

Köroğlu bugün bize ne söyler? Astrolojik karşılığı Mars ve Güneş: biri itki ve eylem, ötekinin onur ve kimlik gezegeni. Bu eşleşme yerinde. Köroğlu eylem adamıdır ama eylemini bir kimlik üzerinden yapar; o kimlik, kör edilmiş bir babanın oğlu olmaktır.

İçimizdeki Köroğlu, haksızlık karşısında dilini tutamayan, kişisel acıyı kendi sınırının ötesinde okuyabilen kısımdır. Babasının iki gözü oyulduğunda Ruşen Ali iki seçenek arasındaydı: ya yalnızlığa çekilip kederlenmek, ya da o kederi bir kaleye çevirmek. Mit ikinciyi seçer ve bunu yiğitlik diye adlandırır.

Yiğitlik öfke değildir; öfkenin onurla evlenmiş halidir.

Gölgesi kendini hep cepheye sürmektir. Köroğlu enerjisi dengesini kaybettiğinde her durumu bir bey-zulüm sahnesi gibi okur, kavgayı kavgayla çoğaltır, sazını çalmayı unutur, yalnızca kılıcına döner. Oysa destanın incelikli dengesi şudur: yiğitlik, sazı ve kılıcı aynı omzu paylaşır.

Hangi anda hangisinin sırası olduğunu bilmek olgunluktur. Çamlıbel açık bir kapıdır, bir kafes değil; içine girmek isteyen girer, çıkmak isteyen çıkar. Köroğlu'nun asıl gücü dövüşmesi değil, bir kaleyi kapısı açık tutabilmesidir.