Sarasvati'nin hikayesi bir tanrıçayla değil, bir nehirle başlar. Rig Veda'nın en eski katmanlarında, milattan önce ikinci binyılın sonlarına tarihlenen ilahilerde, Sarasvati üç yerin tanrıçası olarak anılır: yeri, yedi nehri, dilin gücünü. Veda metni onun adını yetmişten fazla mısrada anar ve onu "nehirlerin en büyüğü, tanrıçaların en güçlüsü" olarak çağırır.

Sarasvati başlangıçta gerçek bir nehirdi. Rig Veda'da Indus ile Ganj arasında akan, kıyısında ilk Vedik kabilelerin yaşadığı, kıyılarında ilahilerin söylendiği büyük bir nehir olarak tanımlanır. Modern arkeoloji ve uydu görüntüleri, kuzeybatı Hindistan'da Aravalli dağlarından çıkıp Arap Denizi'ne doğru akan, milattan önce ikinci binyıl civarında kuruyup yer altına çekilen bir nehir izi bulmuştur; pek çok bilgin bunun antik Sarasvati olduğunu düşünür.

Yani bir tanrıça, bir kez gerçekten kıyısında oturulmuş bir suydu.

Nehrin yer altına çekilmesi, mitin geri kalanını şekillendirir. Sarasvati artık görünmeyen ama akmaya devam eden bir suydur. Hint düşüncesinde Allahabad'daki Triveni Sangam'da, yani Ganj ile Yamuna'nın birleştiği noktada, "üçüncü görünmez nehir" olarak Sarasvati'nin yer altından geldiğine inanılır.

Bilgelik suyu da böyle bir şeydir: görünmez akar, hep oradadır.

Vedik dönemden Upanişadlar'a geçildiğinde Sarasvati, nehrin tanrıçasından bilginin tanrıçasına dönüşür. Brihadaranyaka Upanişad'da ve Chandogya Upanişad'da konuşmanın, sesin, vac'ın bizatihi kozmik bir güç olduğu söylenir. Sarasvati o gücün adı olur.

Vedik geleneğin en eski katmanlarında "Vac" yani konuşma, başlı başına bir tanrıçaydı. Rig Veda'nın bir ilahisinde Vac kendi kendine konuşur: "Tanrılar arasında ben yürürüm, ben taşırım. " Bu ilahi konuşmanın, kelimenin, mantranın salt bir araç olmadığını söyler; o kozmik bir varlıktır.

Geç Vedik döneme gelindiğinde Vac, Sarasvati ile birleşir.

Puranaların çağında Sarasvati, yaratıcı tanrı Brahma'nın eşidir. Pek çok metin bu birliği şöyle anlatır: Brahma evreni yaratmaya başladığında yanında ilk yaratan, ilk forma getiren güç olarak Sarasvati durur. Brahma kozmosun planını yapar; Sarasvati o plana dil, ölçü, biçim verir.

Bu yüzden ona "Vagdevi" denir, yani "kelime tanrıçası". Skanda Purana ve Brahma Purana onun bu yaratıcı yönünü uzun uzun anlatır.

Sarasvati'nin elinde tuttuğu enstrüman vina onun en bilinen sembollerinden biridir. Vina, Hint klasik müziğinin en eski yaylı çalgılarındandır ve Sarasvati onu sürekli akorda tutar. Bu detay basit görünür ama mit bir şey söyler: bilgi durağan değildir, sürekli akortlanması, ince ayar gerektirir.

Bir öğrencinin bilgisi bir yaylı çalgı gibi gerinmeli ve gevşemelidir. Diğer iki elinde bir kitap (Vedalar) ve bir tespih (mala) tutar; biri akıl, öteki içsel ritim. Beyaz kıyafetler giyer ve beyaz bir lotus ya da bir kuğu (hamsa) üzerinde oturur.

Kuğu, gelenekte sütü sudan ayırt edebilen kuş sayılır, yani ayırt etme yetisinin simgesi.

Bir mit Sarasvati'nin doğasını çok iyi anlatır. Mahabharata'da geçen bir sahnede, kozmik bir kuraklık tüm bilgileri yok etmekle tehdit ettiğinde, bilge Vaişampayana ve sonra Vyasa, Veda'yı yeniden hatırlamak için Sarasvati'ye yalvarır. Tanrıça onlara Veda'yı bir kez daha hatırlatır. Bilgi kaybolduğunda yine ondan akmaya başlar.

Sarasvati'nin en parlak günü Vasant Panchami'dir. Bahar mevsiminin başlangıcında, Magha ayının beşinci günü (yaklaşık ocak sonu veya şubat başı) kutlanır. Bu gün özellikle Bengal ve Doğu Hindistan'da Sarasvati Puja olarak bilinir.

Öğrenciler kitaplarını, defterlerini, enstrümanlarını, hatta hesap makinelerini tanrıçanın önüne koyar. O gün hiçbir şey okunmaz; çünkü kitap tanrıçanın elindedir. Sarı, baharın ve tanrıçanın rengidir; insanlar sarı giyer, sarı tatlılar yapılır.

Navaratri'nin son üç gecesi Sarasvati'ye adanır; özellikle son gün, Vijayadasami, çocukların okumaya başladığı gündür. Güney Hindistan'da bu güne Saraswati Pooja denir ve bir çocuğun okuma yazmaya başlatıldığı vidyarambham töreni o gün yapılır. Çocuğun parmağı pirinç tanesi üzerine ilk harfi yazar; bu küçük jest çocuğun bütün öğrenim yolunu kutsar.

Tapım merkezleri arasında Tamil Nadu'daki Kanchipuram bir köşedir. Kanchipuram "bin tapınağın kenti" olarak bilinir ve hem Şiva hem Vişnu hem de tanrıça gelenekleri orada yan yana durur. Pek çok bilgin ve şair burada eğitim almıştır.

Kuzeyde Kashmir'de Sharada Peeth, Sarasvati'nin (Sharada adıyla) tarihi ve bugün maalesef harap halde bulunan büyük merkezidir; orta çağda Hint düşüncesinin en önemli akademilerinden biri olarak çalışmıştır. Karnataka'daki Shringeri Sharada Peetham, sekizinci yüzyılda Adi Shankara tarafından kurulmuş ve hala yaşayan büyük bir bilgelik merkezidir.

Sarasvati bugüne ne söyler? Astrolojide Merkür ile aynı dilden konuşur; düşünme, konuşma, yazma, öğrenme, müzik, dilin matematiği. Ay'ın içsel sularıyla da bağı vardır, çünkü o sezginin de tanrıçasıdır.

İçimizdeki Sarasvati, içeride akan bir sudur. Bir düşüncenin başka bir düşüncenin nehrine karışması, bir konunun bir başka konuyla bağ kurması, bir cümlenin uygun yere yerleşmesi. Bu akış bazen tıkanır.

Hint geleneğinde öğrenme tıkandığında, ifade tıkandığında, yaratıcılık tıkandığında Sarasvati çağrılır. Çünkü o salt bilgi değil, bilginin akma kapasitesidir.

Onun beyaz lotusu temizlik anlamına gelir, ama hijyenik anlamda değil. Zihinsel berraklık, içerideki gürültünün dinmesi, yargı tabakasının incelmesi. Sarasvati enerjisi geldiğinde zihin bir aletten bir enstrümana dönüşür.

Mit, vinanın hep akortlu tutulduğunu hatırlatır: zihnimiz de günlük bakım ister. Bir okuma, bir yazma, bir sessizlik, bir müzik dinleme; bunların hepsi tanrıçaya verilen küçük adaklardır.

Gölgesi de vardır. Sarasvati enerjisi soğursa kuru entelektüelizme, bilgiyi bir gösteriye dönüştürmeye, hayatın somut tatlarından kopmaya yol açar. Mitin dersi incelikli: bilgelik bilginin biriktirilmesi değil, akıtılmasıdır.

Akmayan bir su, bilgelik değil bataklıktır. Sarasvati bu yüzden hep nehir olarak hatırlanır. Yer altına çekilse bile, içeride akmaya devam eder.