Osiris'in Mısırca adı Wesir ya da Asar olarak telaffuz edilirdi ve anlamı bugün hala tartışılır. Pek çok yorum onu "güçlü olan" ya da "ünlü olan" olarak okur. Ama Mısırlı için onun esas adı tahıldı.

Heredot Tarihler'in ikinci kitabında, Mısırlıların Osiris'i en büyük tanrı saydıklarını, onun adını açıkça söylemekten bile çekindiklerini yazar. Diodorus Siculus, MÖ 1. yüzyılda kaleme aldığı tarih derlemesinde Osiris'i bir kültür kahramanı olarak anlatır.

Ona göre Osiris, Mısır'ı medenileştiren kraldı. Halkına tarımı öğretti, üzümden şarap yapmayı, buğdaydan ekmek yapmayı gösterdi. Yasayı, tapınmayı, müziği armağan etti.

Sonra ordusuyla dünyayı dolaştı, ama silah taşımadan, sadece müzik ve şarkıyla insanlara ekim yapmayı öğreterek.

Bu portreyi okurken bir şey görmek gerek. Osiris bir savaş tanrısı değildi. Onun tahtı tarladaydı, sözü tohumdaydı. Mısırlı için bir kralın ölçüsü kaç sınır fethettiği değil, ülkesinde ne büyüttüğüydü.

Sonra hikaye karanlığa döner. Plutarkhos'un derlediği versiyona göre kardeşi Set, onun başarısını kıskandı. Bir şölen düzenledi ve oraya değerli ahşaptan, içine tam bir kişi sığacak boyutlarda süslü bir sandık getirtti.

Set davetlilere meydan okudu: kim sandığa tam olarak sığarsa sandık onun olacaktı. Birkaç kişi denedi, hiçbiri uymadı. Osiris yatınca sandık tam ona göre çıktı, çünkü zaten onun ölçülerine göre yapılmıştı.

Set ve adamları kapağı kapattı, kurşunla mühürledi ve sandığı Nil'e attı.

Sandık aktı, denize ulaştı, Byblos kıyısına vardı, orada bir ağacın gövdesinde kayboldu. Isis onu buldu, geri getirdi. Ama Set bedeni tekrar ele geçirdi ve bu kez on dört parçaya böldü.

Parçalar Mısır'ın dört bir yanına dağıldı. Isis ve Nephthys her parçayı topladı. Bu hikayenin bir başka yorumu vardır: Osiris'in parçaları Mısır'a dağıldığı için ülkenin her köşesinde onun bir mezarı sayılırdı, Abydos başta olmak üzere.

Toplanan bedeni Anubis mumyaladı; bu, Mısır'da ilk mumyalama sayılır. Isis kanatlarıyla nefes verdiğinde Osiris geri döndü, ama eskiye değil. Artık yukarıdaki güneşin altında değil, aşağıdaki ölüler ülkesinde, Duat'ta krallık ediyordu. Bu fark çok önemlidir: Osiris yeniden hayata gelmedi, başka bir hayata geçti.

Osiris'in en büyük tapınağı Yukarı Mısır'daki Abydos'taydı. Mısırlılar buranın Osiris'in başının gömülü olduğu yer olduğuna inanırdı. Yüzyıllarca pek çok kral kendi mezarını ya da hatıra anıtını mümkün olduğunca Osiris'in yanına yaptırdı, çünkü onun yakınında yatmak başlı başına bir berekat sayılırdı.

Abydos'ta her yıl bir gizem oyunu sahnelendi, Osiris'in ölümü ve dirilişi rolleri canlandırılarak yeniden yaşatıldı. Bu tören Mısır'ın en eski tiyatrosudur denilebilir.

Ölüler Kitabı'nın 125. bölümü, Osiris'in salonunda gerçekleşen sahneyi anlatır. Ölen kişinin kalbi bir terazinin bir kefesine, Maat'ın hakikat tüyü ise diğer kefesine konur.

Eğer kalp tüyden ağırsa, eğer hayatın ağırlığı taşınamaz hale gelmişse, kalp Ammit'in çenesine düşer. Eğer hafifse, ruh Osiris'in yeşil tarlalarına, "kamışlık tarlalarına" geçer. Osiris bu sahnede yargıçtır, ama korkutucu bir yargıç değil.

O kendi de aynı yoldan geçmiş olandır. Tahtında durur, üstündedir, ama ölünün durumunu anlayan biridir, çünkü o da bir gün parçalandı.

Mumya formundaki tasvirlerinde derisi yeşil görünür. Yeşil, Mısırlı için filizin rengiydi, tohumun rengiydi. Osiris yeşildir, çünkü o tohumdur, gömülen ve geri çıkan.

Osiris bugün bize ne söyler? Onun hikayesi, antik dünyanın en eski "ölüp dirilen tanrı" örüntüsüdür ve buradan Yunan dünyasında Adonis ve Dionysos, Yakın Doğu'da Tammuz ve Adonis figürlerine bir akış gider. Frazer'ın Altın Dal'ında bu motif uzun uzun tartışılır. Ama Osiris bu örüntünün hem en eski hem en zarif örneğidir.

İçimizdeki Osiris, son sandığımız şeyin aslında bir dönüşüm olduğunu hatırlatan sestir. Bir ilişkinin bittiğini, bir kariyerin yarıda kaldığını, bir hayalin elden kayıp gittiğini hissettiğimizde Osiris devrededir. O bize yas tutmamak gerektiğini söylemez, hayır. Kendisi parçalandı, eşi onu uzun uzun yas tutarak topladı. Yas onun hikayesinin bir parçasıdır.

Ama söylediği şudur: gömülen tohum gibi, kaybolan da bir yerde, başka bir biçimde devam edebilir. Osiris yukarıdaki krallığı kaybetti, aşağıdaki krallığı kazandı. Bizim için de bazen bir şeyi kaybetmek, başka bir şeyin krallığını üstlenmek anlamına gelir. Yeşil ten bunu hatırlatır: çürüme son değildir, gübreliktir, taze sürgünün hazırlığıdır.