Hızır'ın izi tek bir kaynaktan değil, üç katmandan birden gelir. Birincisi Kur'an'ın Kehf suresidir; 60-82. ayetler arasında, peygamber Musa ile karşılaştığı söylenen, ismi açıkça verilmeyen bir "kul"un hikayesi anlatılır.

Bu kul, Musa'ya kendisinden bilmediği şeyler öğretecektir. Klasik tefsir geleneği, başta Taberi ve Razi olmak üzere, bu kulu Hızır olarak yorumladı; ama Kur'an metninin kendisi adı vermez.

Hikaye kısa ve şaşırtıcıdır. Musa o kulla yola çıkar. Bir gemiyi delerler, bir çocuğu öldürürler, sonra duvarı tamir ederler.

Musa her seferinde itiraz eder, çünkü gördüğü hep haksızlık gibidir. Sonunda kul, üç olayın da görünmeyen sebeplerini söyler: gemi delik kalsın diye delindi, ki zalim kral onu zorla alamasın; çocuk büyüdüğünde anne babasını incitecekti; duvarın altında iki yetim çocuğun hazinesi vardı. Hikayenin dersi şudur: olan biten her şeyin görünmeyen bir tarafı vardır, ve sebepleri her zaman aklın gördüğü kadarıyla değildir.

İkinci katman halk geleneğidir. Anadolu, Balkanlar, İran ve Orta Asya'nın halk hikayelerinde Hızır darda kalan insana yardım eden bir figürdür. Bir köylü kar fırtınasında yolunu kaybeder, beyaz atlı bir adam çıkar; bir hasta umutsuzdur, bir ihtiyar gelir, su verir. Hızır görüldüğü an tanınmaz, sonra anlaşılır. Yeşil cübbesi, beyaz sakalı, yumuşak bakışı ile.

Üçüncü katman Hıdırellez geleneğidir. 5 ve 6 Mayıs gecesi, halk inancında Hızır ile peygamber İlyas'ın bir kez daha buluştuğu gece sayılır. O gece dilek tutulur, çocuklar gül ağacının altına yazılı dileklerini bırakır, dans edilir, ateş üzerinden atlanır.

Hıdırellez sadece bir İslami pratik değildir; Türk, Kürt, Roman ve Balkan halklarının ortak ilkbahar bayramıdır ve kökeni İslam öncesi bahar bayramı geleneğine, hatta Mezopotamya'nın Tammuz dönüş ayinlerine kadar iner.

Hızır geleneğinin merkezinde iki gizem vardır: ölümsüzlük ve buluşma. İslami tasavvuf ve halk anlatıları, Hızır'ın ab-ı hayat, yani hayat suyu içtiğini ve bu yüzden zamanın akışı içinde kalmaya devam ettiğini söyler. Bu motif çok eskidir; Sümer'in Gılgamış destanında Utnapiştim'in ölümsüzlük otu, antik Yunan'da nektar ve ambrosia, Hint geleneğinde amrita aynı arzunun farklı isimleridir.

Bir anlatıya göre Büyük İskender (İskender Zülkarneyn olarak Kur'an'da geçer) ab-ı hayatı arar; Hızır onun yol arkadaşıdır. İkisi de hayat suyuna ulaşır, ama bir tek Hızır içer. Bu yüzden İskender ölür, Hızır kalır.

Mevlana Mesnevi'sinde, Yunus Emre divanında, Hacı Bektaş velayetnamesinde Hızır'a sayısız atıf vardır. Tasavvufta o bir mertebenin adıdır; bilen, sezen, görmeyene yardım eden olgun bilgenin sembolü.

İlyas ise başka bir peygamberdir, Tevrat'ta Eliyahu (Elijah) olarak geçer; o da göğe alındığı için ölmediği söylenir. İslam halk geleneğinde Hızır karanın koruyucusu, İlyas ise denizin koruyucusudur. İkisi yılda bir kez 5 Mayıs gecesi buluşur.

Hıdırellez sözcüğü Hıdır ve İlyas'ın birleşmesinden gelir. Buluştukları yer halk anlatısında bir gül ağacının altıdır ve oraya bırakılan dilek kabul olur.

Bu mit, kuru bir efsane değil, modern hayatta hala yaşayan bir pratiktir. Anadolu köylerinde 6 Mayıs sabahı erken kalkılır, çiy toplanır, kuzu kesilir, mezarlıklara gidilir, dilekler taşa, kağıda, yaprağa yazılır. Hıdırellez UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras listesindedir.

Hızır'ın sembolleri kendi başına bir mesaj taşır. Yeşil cübbe, baharın, taze yaprağın, dirilen toprağın rengidir. " Onun değdiği yer yeşerir, kurumuş yaprak filizlenir, çorak toprak verim verir.

Halk anlatılarında Hızır oturup kalktığı yerde otların yeniden büyüdüğü söylenir.

Su, onun en sabit sembolüdür. Ab-ı hayat motifi onunla bağdaşır, ama dahası, halk geleneğinde Hızır su başlarında, çeşmelerin yanında, ırmak kenarlarında görünür. Bir hadis geleneğinde "Hızır deniz kenarında bir ümmiye Kur'an öğretti" diye bir aktarım vardır. Su, hem hayatı hem bilgiyi taşır.

Beyaz at, halk anlatısında Hızır'ın bineğidir. Kar fırtınasında yolunu şaşıran bir köylü, ovada beklenmedik anda yanına yaklaşan beyaz atlı bir süvari gördüğünde, geceyi atlatınca o kişinin Hızır olduğunu anlar. At, Sabazios'ta olduğu gibi, geçişin hayvanıdır.

Gül ağacı Hıdırellez gecesinin merkezidir. Halk inancında o gece gül dalına bırakılan dilek kabul olur. Anadolu'nun pek çok yerinde bugüne kadar gül ağacının altına minik kağıtlara dilekler yazılıp asıldı, bazı yerlerde gül kökünün dibine küçük taşlar, sembolik objeler bırakıldı: bir ev isteyen küçük bir ev maketi koyar, evlenmek isteyen yüzük koyar, iş isteyen para koyar.

Hızır bugün ne söyler? Astrolojide Jüpiter'in Yay'daki anlam arayan yüzüne, Neptün'ün Balık'taki sezgisel akış tarafına dokunur. Ama onu tek bir gezegene bağlamak haksızlık olur; o daha çok bir prensiptir.

İçimizdeki Hızır, beklenmedik yardımın geleceğine dair sezgisel imandır. Bir kapı kapandığında başka bir kapının açılacağı hissinin adı. Modern Jung psikolojisinde bunun çok yakın bir karşılığı vardır: synchronicity, yani anlamlı tesadüf.

Carl Jung 1952'de bu kavramı tanıttığında neyin peşindeydi? Bilimsel nedensellikle açıklanamayan, ama yaşandığında insanı derinden vuran o "tam zamanında, tam doğru kişi, tam doğru söz" anlarını anlamaya çalışıyordu. Hızır geleneği, synchronicity'nin Anadolu hali olarak okunabilir.

Önemli bir not: Hızır geleneği belirli bir dini doğru dayatmaz. İslami katmanda o bir velidir, tasavvufta bir mertebedir, halk geleneğinde bir koruyucudur, Bektaşi ve Alevi geleneğinde Cebrail'le, Ali'yle, hatta yerel atalarla iç içe geçer. Onun "kim olduğu" sorusu, belki de yanlış sorudur.

Onun "nasıl davrandığı" sorusu daha doğrudur: zorda kalana, görünmeden yardım eden, sonra geri çekilen.

Mitin asıl dersi şudur: yardım her zaman beklediğin formda gelmez. Bir telefon olabilir, bir yabancının bakışı olabilir, bir kitabın açılan sayfasında çıkan bir cümle olabilir, bir kuşun konduğu dal olabilir. Hızır gelir, görüldüğü an tanınmaz, geçtiğinde anlaşılır.

Modern bir okumada, Hızır enerjisine açık olmak, kapalı bir gözle yürümemek demektir. Bazen yardım gelir, ama bizim ona kapı aralamamız gerekir. Hıdırellez gecesinde gül ağacının altına bir dilek yazmak hala anlamlıdır; mit ölmez, sadece yer değiştirir.