Türk halk geleneğinde ay her zaman bir dededir. Baba değil, dede. Bu küçük sözcük seçimi tesadüf değildir. Pek çok mitolojide ay genç bir tanrıçadır ya da gümüş okuyla koşan bir avcıdır; Türk dünyasında ise ay, çocuğa hediye getiren, yaşı geçmiş, sabırlı bir yakın akrabadır. Hiyerarşinin tepesinde değildir, kucağa açıktır.

" Çocuk akşam pencereden aya el sallar, büyükler de "selam et ay dedeye" der. Bahaeddin Ögel'in derlemesinde aktardığı kadarıyla bu adlandırma, Türk-Altay geleneğinin Ay Ata, Ay Han biçimlerinden Anadolu'ya geçerken yumuşamış, daha içli bir akrabaya dönüşmüştür. Ay artık siyasi bir hükümdar değil, bir aile büyüğüdür.

Bu yumuşaklık, ayı korkudan uzak tutmuştur. Korkulan ay tutulmasıdır, ayın kendisi değil; çünkü tutulma sırasında dedenin başına bir şey gelmektedir. Onun için tencerelere kaşık vurulur, çünkü dede tehlikededir.

Ay tutulması, Türk dünyasının en eski ortak korkularından biridir. Eski Türk astronomik geleneğinde aya saldıran şey çoğu zaman bir ejderdir; Altay anlatılarında ise Yelbegen denen büyük bir canavar. Bahaeddin Ögel, Yelbegen'in kimi versiyonlarda yedi başlı kimi versiyonlarda on iki başlı olduğunu, ayın gümüşünden parçalar koparmaya çalıştığını yazar.

Tutulma süresince dede karanlığa gömülür, çünkü canavar onun ışığını yutmaktadır.

Bu yüzden insanlar tencereye, kaşığa, kazana vurur. Köpekler havlatılır, bazen silahlar gökyüzüne ateşlenir. Gürültü canavarı korkutacak, dedenin canavarın ağzından kurtulmasına yardım edecektir. Halk inancına göre tutulma bittikten sonra ay hâlâ titrektir; o gece çocuklara dışarı çıkmamaları söylenir, hamile kadınlar pencereyi kapatır.

Manas destanının bazı kollarında bir kahraman doğmadan ay tutulur, gökyüzü kara olur, sonra kahramanın doğumuyla yeniden parlar. Bu mitik örüntü, ay tutulmasını kişisel bir doğum sancısıyla aynı yatağa koyar. Karanlık, geçici bir gerilimdir; ay geri döner, dede yeniden konuşur, çocuklar yeniden el sallar.

Ay Dede'nin sembolleri yumuşak ama çok katmanlıdır. Hilal, ayın en sevilen yüzüdür; çünkü hem doğan ay hem batan ay hilaldir, başlangıçla son aynı çizgide buluşur. Gümüş, ayın yeryüzündeki maddi karşılığı sayılır; Türk düğünlerinde geline takılan gümüşler, bebeğe asılan gümüş muskalar, kam'ın kemerindeki gümüş süsler hep ona bağlanır.

Beyaz keçe ise eski göçer geleneğinde ay ışığının dokunmuş halidir; bir bebek beyaz keçeye sarılarak Tengri'ye ve aya emanet edilir.

Anadolu halk pratiğinde ay özellikle bayram gecelerinde anılır. Ramazan'ın hilali bir nesilden ötekine bir sevinç işareti olarak geçmiştir, ama hilale duyulan duygu İslam'dan eskidir; İslam, eski refleksi sevgiyle benimsemiştir. Yine Anadolu'da "kıbleye değil aya doğru tükürülmez" gibi davranış kuralları, ayın gizli bir saygıyı hak ettiğinin altını çizer.

Belki en dokunaklı yanı, ay ışığının ölmüşlerin yolunu aydınlatmasıdır. Halk arasında bayram gecelerinde mezarlıklara mum dikilir; o gece dedenin gümüşü, henüz yolunu tam bulamamış olanların önünü açar. Eliade'nin de pek çok kuzey Avrasya geleneğinde gözlemlediği gibi ay, ölülerle dirileri yumuşak bir köprüyle bağlar.

Köprü güneşinki gibi keskin değildir, ayrımı sertçe çizmez; gümüş bir tülün üzerinden geçer.

Ay Dede bugün bize ne söyler? Astrolojik karşılığı doğal olarak Ay'dır: duyguların, içsel dünyanın, uyku ve düşlerin yöneticisi. Ama Türk geleneğindeki dede sıfatı, Ay'a alışılmadık bir nüans ekler. O yalnızca duygu değil, yumuşak bilgeliktir.

İçimizdeki Ay Dede, gündüzün koşturmasından çıkıp gece sessizliğinde içeride biriken bilgiye kulak verebilme kapasitesidir. Bir dedenin tonu nasıldır? Acelesiz, otoritesini yükseltmeden taşıyan, küçükken duyamadığımız ama olgunlaştıkça kıymetlenen.

Uykuya geçmeden önce gelen o sezginin sesi, bir rüyanın sabah hatırlanan tek detayı, bir kararın "henüz değil" diye fısıldayan iç tarafı, hep onun alanıdır.

Gölgesi pasifliktir. Ay Dede enerjisi dengesini kaybettiğinde gerçeği yumuşatmak için açıklığı feda eder, gece bilgisini bir kaçışa çevirebilir. Mit ise bunu önler. Dede çocuğa hediye getirir, ama hediyeyi alacak çocuğun da elini uzatması gerekir. Ay'ın ışığı pasif değildir, ona uzanılır. Bir karar gece olgunlaşır, sabah ise el uzatılır.