Bir kil tablete dört bin yıl önce kazılmış bir cümle vardır. Sümerce. Çevirisi şudur: "Yukarıdan aşağıya kulağını verdi." Üç kelime. Hikayenin bütün ağırlığı bu üç kelimede toplanır. Çünkü bir tanrıça aşağıdan bir ses duydu ve onu duyduğunda her şey değişti.

Tanrıçanın adı Inanna idi. Sümer'in göğün ve aşkın hanımı. Uruk şehrinin koruyucusu. Yıldız sayılırdı, savaş tanrıçası sayılırdı, sevgi tanrıçası sayılırdı. Hepsi aynı anda. Bütün gücü, bütün ışığı, bütün adı yukarıda idi. Ama bir gün, kulağını yer altına çevirdi. Çünkü oradaki kız kardeşi, kara taç giymiş Ereshkigal, bir matem tutuyordu. Ve Inanna ona gitmeye karar verdi.

Yedi tacın yola çıkışı

Yola çıkmadan önce Inanna kendine giyindi. Bu sahne tabletlerde tek tek anlatılır, çünkü her parça ayrı bir güçtür. Başına şugurra koydu, bozkırın tacı, ovaların kraliçesi olduğunun nişanesi. Saçına dolanan ölçü asalarını taktı. Boynuna lapis lazuli taşından bir kolye geçirdi, gök mavisi taş, tanrıçaların taşı. Göğsüne ikiz taşlardan bir göğüslük. Kollarına altın bilezikler. Beline pala. Ve elbisesini, pala-elbisesi, tanrıçalığın elbisesini, omuzlarına attı.

Yedi parça. Tabletler bunu özenle sayar, çünkü Inanna yer altına bütün gücüyle iniyordu. Eli boş gitmiyordu. Hiçbir taç eksik değildi. Ve sadık hizmetkarı Ninshubur'a bir emir bıraktı, "Üç gün geri dönmezsem tanrılara haber ver, beni kurtarmalarını iste." Sonra döndü, ve aşağıya doğru yürüdü.

İlk kapı göründüğünde Inanna onu açmasını istedi. Kapıcının adı Neti idi. Neti içeride Ereshkigal'e haber verdi. Ereshkigal'in cevabı kil tablette sertçe yazılıdır, "Yedi kapıdan geçsin, ama her kapıda bir parçasını bıraksın. Çıplak gelsin önüme."

Kapı kapı, parça parça

Birinci kapıda Inanna durdurulur. Ondan başındaki tacı isterler. Şugurra, bozkırın tacı. "Bu taç niçin alınıyor?" diye sorar Inanna, bilmediğinden değil, bir tanrıçanın asla teslim olmayacağı bir şey olmadığını duymak istediğinden. Cevap kısadır: "Sus, bu yer altının yasasıdır." Inanna tacı verir. Kapı arkasında kapanır.

İkinci kapı. Saçındaki ölçü asaları. Üçüncüsü, lapis lazuli kolye. Dördüncü kapı, ikiz göğüs taşları. Beşinci, altın bilezikler. Altıncı, beldeki pala. Ve yedinci kapıda, son elbisesi, pala-elbisesi. Inanna her kapıda bir parça bıraktı, ve her seferinde aynı soruyu sordu, ve her seferinde aynı cevabı aldı, "Sus, yer altının yasası budur."

Yedinci kapıdan geçtiğinde Inanna çıplaktı. Tacı yoktu, mücevheri yoktu, asası yoktu, elbisesi yoktu. Bir tanrıça olarak değil, bir varlık olarak girdi kız kardeşinin huzuruna. Ve kız kardeşi onu öldürdü. Bedenini bir kancaya astı, bir cesedi nasıl asarlarsa o şekilde. Tablet bu sahneyi soğuk bir özenle anlatır. Üç gün üç gece o ceset orada asılı kaldı.

Yas tutan kız kardeş

Burada bir mola vermek gerek. Çünkü Ereshkigal hikayenin kötü adamı değildir. O da bir tanrıçadır, ama yer altının. Ölülerin tanrıçası. Tabletler ondan bahsederken adını fısıltıyla anar, çünkü Ereshkigal'in adını yüksek sesle söylemek tehlikedir. Onun da bir hikayesi vardır.

Genç kızken o da yukarıda yaşardı. Ama bir ejderha onu yer altına çekti, ve orada kraliçesi oldu. Hep yas içindeydi, çünkü hep yalnızdı. Tanrılar onu ziyaret etmezdi. Sıcak bir el dokunmazdı bedenine. Ve Inanna geldiğinde, bu yalnızlığın bütün ağırlığı bir patlamaya döndü. Inanna'yı öldürmesi öfke değildi sadece, bir tür "sen de gör" duruşuydu. "Sen oradaki ışık, gel buradaki karanlığı bir tat."

Bu yüzden Inanna'nın inişi salt bir kahramanlık macerası değildir. Bir karşılaşmadır. İki tarafın da gerçeğini görmek zorunda olduğu bir karşılaşma. Yukarıdaki ışıltılı tanrıça ve aşağıdaki yaslı tanrıça aslında aynı kadının iki yarısıdır. Sümer mitolojisinin sırrı budur. İnsan da, tanrı da, hep iki yarımdan oluşur, ve bu yarımlar zaman zaman birbirini öldürmeden buluşamaz.

Üç gün, ve toprağın çağrısı

Yukarıda Ninshubur üç gün bekledi. Sonra emredildiği gibi yola çıktı. Tanrılara gitti, en büyüklerine, Inanna'yı kurtarmalarını istedi. Çoğu reddetti. Tanrı Enlil "yer altının yasası karışılmazdır" dedi. Tanrı Nanna aynısını dedi. Sonunda bilge Enki, suyun ve aklın tanrısı, çözüm üretti. Tırnağının kirinden iki minik figür yarattı, kurgarra ve galatura, ne erkek ne kadın, ne ölü ne diri varlıklar. Onlara bir bitki ve bir su verdi, ve "Yer altına gidin, Ereshkigal'in yanına oturun, o ne derse onaylayın, ne yas tutarsa onunla yas tutun" dedi.

İki figür yer altına indi. Ereshkigal'i feryat içinde buldular. Tanrıçanın doğum sancıları gibi inlemeleri vardı. "Karnım, ah karnım," diyordu. "İçim, ah içim." Çoğu yer altı misafiri buna karışmazdı, çünkü Ereshkigal'in feryadı bir tuzaktı, ona acıyan herkesi yutardı. Ama kurgarra ve galatura Enki'nin emrini tuttu, "Karnın, ah karnın," dediler. "İçin, ah için."

Bu cümleyi okuduğunda hikayede ne yapıldığını anla. Ereshkigal hayatı boyunca yansıtılmamıştı. Kimse onu tekrar etmemişti. Kimse "evet seni duyuyorum, senin acın gerçek" dememişti. İki minik varlık geldi, sadece tekrar etti. Sadece duydular. Ve Ereshkigal o tekrarın karşısında yumuşadı. Onlara bir hediye vermek istedi, "ne dilerseniz" dedi. Onlar Inanna'nın cesedini istediler, kancaya asılmış olanı. Ereshkigal verdi.

Hayatın bitkisi cesede sürüldü. Hayatın suyu cesede serpildi. Inanna gözlerini açtı.

Çıplak çıkmak, ama eli boş değil

Inanna geri dönerken yer altının yasası bir şey daha dayattı. "Geri çıkacaksan yerine birini bırakacaksın. Yer altı bir varlığı yutmadan geri çıkmaz." Yanına yer altının demonları takıldı, galla'lar, kanca dişli yaratıklar. Inanna yukarıya çıktı, ama önünde bir seçim vardı. Yerine kimi koyacaktı?

Şehirler dolaştı. Önce Ninshubur'a baktı, ama Ninshubur ona sadıktı, üç gün matem tutmuştu, kıyafetlerini yırtmıştı. Onu veremezdi. Sonra oğullarına baktı, onlar da yas içindeydi, alabilmedi. Sonunda Uruk'a döndü, ve gördü ki kocası Dumuzi tahtta oturuyor, taç başında, müzik çalınıyor, hiç matem tutmamış.

Inanna durakladı, ona baktı, ve dedi ki, "Bu olur." Demonlar Dumuzi'yi yakaladı.

Bu sahne tabletlerin en zalim sahnesidir. Inanna'nın kocasını yer altına gönderdiği sahne. Mit kötü bir kadın çizmek için yazmamıştır bunu. Bir gerçek söyler. Yer altından geri dönen biri aynı kişi değildir. Inanna aşağıdayken onu seven onun için yas tutar. Ağlayan, kıyafetini yırtan, "geri gelsin" diye dua eden seni gerçekten sever. Hiç fark etmeyen ya da senin yokluğundan beslenen seni sevmez. Inanna yedi kapıdan geçti, taçlarını bıraktı, çıplak kaldı, ölüp dirildi. Çıkarken artık görüyor. Eskiden göremediğini görüyor. Ve gerçeği gördüğünde, eski hayata aynı koşullarla geri dönemiyor.

Sen hangi kapıda neyi bıraktın

Bu hikaye dört bin yıl boyunca tablet tablet aktarıldı. Sümerce yazıldı, Akadca'ya çevrildi, Babil'e taşındı, oradan Yahudi geleneğine süzüldü, oradan Hıristiyan ikonografisine, oradan modern psikolojiye. Yedi kapı motifi her yerde göründü, Dante'nin yedi terası, kabbalanın yedi sefirası, modern tarot'un yedinci arkanası. Ama hep aynı çekirdek. Aşağıya inmek istiyorsan, bütün taçlarını bırakman gerek.

Sen hangi kapıda neyi bıraktın? Belki birinci kapıda akademik bir unvanı, ki o sana hep güven vermişti. İkinci kapıda bir mesleki kimlik, "ben şu işi yapıyorum, demek ki şuyum" cümlesi. Üçüncü kapıda bir aile rolünü, herkesin sana yıllardır yapıştırdığı o etiketi. Dördüncü kapıda bir aşkı, ki o aşk seni tanımlardı. Beşinci kapıda tanıdığın bir bedeni, hastalık ya da yaşla değişen. Altıncı kapıda bir inancı, çocukluğundan beri taşıdığın. Yedinci kapıda son elbiseni, kendi kendine olan o resmi ki onsuz var olamayacağını sanırdın.

Yedi kapı bütün hayatın boyunca açılır kapanır. Bir kapı önünde durduğunda taç vermek istemezsin. Verdiğinde yıkılırsın. Ama yıkılmak son değildir, çünkü kız kardeşin aşağıda seni bekliyordur. O da senin bir parçandır. Onu duymadan bütün olamazsın.

Inanna yer altından çıplak çıktı, ama eli boş değildi. Bir bilgisi vardı şimdi. Kendi karanlığını tanıyordu. Ve bir tanrıça için bile bu, tahttan değerli bir hediyeydi.

Belki bir gün ayna karşısında durduğunda kendine bakıp, taçlarını saymadan, bir saniye durup şunu sorabilirsin: çıplak hâlinde de tanır mıyım kendimi? Çünkü Inanna'nın hikayesi der ki, evet, ancak çıplak hâlini tanırsan başka her şey ona giydirilebilir. Onu tanımıyorsan, hiçbir taç sana yetmeyecek.